باغ ملکوت - بخش ششم

روز بهان بقلی شیرازی 48 متوفی به 1209/606 یکی از بهترین مفسران تفکر عرفانی، توجه ما را به این حدیث نبوی جلب میکند که باید راحت روح را در نظر به سه چیز جست آب و سبزه و روی زیبا 49 یک قرن پیش از او همین حدیث را محمد غزالی در بحث عشق در کتاب احیاء علوم الدین بکاربرده بود.

این حدیث به راحتی میتوانسته نقطه آغاز تمامی شاعران و عارفانی باشد که آیات جمال الهی را در باغ و در انسان، فبالافاق و فیانفسهم یافتند و روی خدا را نه تنها در گل و آینه و مهر و ماه، که در همه جای عالم دیدند 50 .

نخستین پارسایان مسلمان این جنبه دینی جهان را نمیشناختند و آن را تنها سیاهچالی بیارزش و حتی مانعی خطرناک در طریق قرب خدای یکتا میدانستند. در واقع در دعاهای مهم ذوالنون مصری 51 متوفی به 859/245 است که بیان ارزش دینی این جهان برای نخستین بار رخ مینماید 52 دعاهایی که برخی از مزامیر عهد عتیق را به یاد میآورد:

خدایا هرگز به صدای جانوران یا خشخش درختان جریان آب یا آواز پرندگان، زوزه باد یا غرش رعد گوش نسپردهام مگر آن که در آنها وحدانیت تو را یافتهام که همانا تو بزرگ و دانا و حقیقت مطلقی 53

این همان حالی است که الهامبخش زیباترین سرودههای شاعران نسلهای بعد در سراسر جهان اسلام شد و بعد جدیدی به زبانهای اسلامی که تا آن زمان فاقد زبانی مناسب برای حال بودند افزود. 54 پس از ذوالنون بسیاری از عارفان بیان کردند که چگونه هنگام شنیدن حمد و تسبیح مخلوقات به شهود رسیدهاند و این تسبیح مدام پروردگار توسط طبیعت را در قالب حکایات و اشعاری با زیبایی تمام به تصویر کشیدند. از این لحاظ یکی از زیباترین این حکایات درباره سنبل افندی شیخ طریقه خلوتی در استانبول قرن دهم شانزدهم است. سنبل افندی میخواست جانشین خود را تعیین کند. به این منظور مریدان را برای تزئین خانقاه به دنبال جمعآوری گل فرستاد. همه آنها با دستههای بزرگ گل بازگشتند؛ به جز فردی به نام مرکز افندی که فقط یک گل کوچک و پژمرده با خود آورد. از او پرسیدند که چرا چیزی در شان استاد نیاوردی پاسخ داد: همه گلها را در حال ذکر و نیایش پروردگار یافتم چگونه میتوانستم دعایشان را قطع کنم؟ آن گاه گلی دیدم که تازه ذکرش را به پایان رسانده بود. همان را آورده به این ترتیب مرکز افندی به جانشینی سنبل افندی انتخاب شد. این واقعه در زمانی رخ داده است که ترکان عثمانی به باغهای لاله روی کاشی دیوارهای مساجدشان در استانبول و ادرنه سخت میبالیدند. دیگر اینکه هنگام تماشای این گلها نقاشی شده نباید تفسیر عرفانی لاله نزد عارفان ترک را از یاد ببریم؛ حتی نام این گل، یعنی لاله، حاوی حروف واژه هلال نماد اسلام و مهمتر از همه واژه الله است.

اشعار غنایی و اساطیری فارسی بیانگر همین دیدگاه نسبت به ستایش خداوند توسط طبیعت است. برای نمونه کافی است اشعار اساطیری شیخ فریدالدین عطار را به یاد آورید که برگردان حمد و تسبیح خداوند توسط گلها به زبان خاموش و شیوای رنگ و بو و شکلشان است. این مفهوم در اشعار عرفانی پشتو نیز مشهود است. برای مثال رحمان بابا شاعر  پشتو زبان قرن دوازدهم هجدهم، در یکی از سرودههای بزرگ خود در باب و حدانیت خدا چنین میگوید

هر درخت و هر گیاه آماده تعظیم در برابر اوست هر برگ و هر سبزه زبانی است که او را میستاید. 55

بنابر این دیدگاه در باغ تمامی گیاهان خود را وقف ذکر خداوند و نمازگزاردن بر او کردهاند و از این لحاظ به فرشتگان میمانند که کارشان فقط و فقط حمد مدام پروردگار است. جلالالدین رومی میگوید درختان در حال نماز گزاردناند و پرندگان آواز مناجات سر دادهاند؛ و بنفشه به سجده سرخم کرده است 56 در جای دیگر میگوید قیام گل را ببین و رکوع بنفشه را و برگ را که به سجده رفته است 57.

به واقع درختان به شکل تمنا و استعانتی که در سوره فاتحه آمده است دستان خود را به سوی آسمان میگشایند 58 و از آنجا که برگ چنار همواره به دست انسان تشبیه شده است. این درخت را معمولاً پیشنماز گیاهان نمازگزار باغ دانستهاند 59 و در پاییز که درختان برگهایشان را از دست میدهند و به حالت بیبرگی میرسند، به عارف کاملی میمانند که در حال برگ بی برگی یعنی بدون تعلقات بیرونی و دنیوی و در نتیجه بی غم و اندیشه و در حالت دعا و تضرع و با فقر مطلق در برابر خداوند ایستاده است 60.