باغ ملکوت - بخش سوم

آنها در باغی امن که در آن میوه و گوشت از هر گونه که بخواهند 11 هست، از جامهای پر 12مینوشند که نه مایه تباهی عقل است و نه مستی 13 عبارت شرا با طهورا به معنای شراب پاکیزه 14 که خداوند و عده اش را به دینداران داده است از عبارات محبوب شاعران ایرانی است. غالب 1285/15 1869/1212 1797، شاعر هندی مسلمان حرف دل بسیاری از شاعران پارسی و ترکی و اردو زبان پیش از خود را در این بیت خلاصه کرده است.

آنچه بهشت را لایق طلبیدن میکند همین شرابی است که به دینداران وعده داده اند 16 .

اما به رغم گویایی و روشنی اوصاف قرآن از این باغ ملکونی ما فقط میتوانیم آن را با چشم خیال ببینیم. سورة الحدید، آیه 21 وسعت آن را مشخص میسازد .... و بهشتی که پهنای آن همسان پهنای آسمانها و زمین است ....17. با این حال بهشت به رغم وسعت و پهناوریش همچون باغهای شرقی باغی بسته و محصور مینماید این باغ که در احاطه عظمت پروردگار است بنابر تعبیر عارفان چیزی جز وجه باطنی خلقت 18 نیست. بهشت محصور در میان دیوارهاست چرا که در قرآن به دروازه های آن اشاره میشود: چون به بهشت برسند درهایش گشوده شود و خازنان بهشت گویندشان سلام بر شما بهشتتان خوش باد به درون بیایید همواره در اینجا خواهید بود میگویند: سپاس خدای را... 19.

رضایت خداوند از متقیان یعنی رضوان را به صورت دربان بهشت شخصیت بخشیدند، چرا که بدون رضایت خداوند کسی حق ورود به بهشت ندارد 20 بدین ترتیب در سنن رایج، رضوان به شخصیت ملکوتی بسیار فعالی تبدیل شد که افراد خواهان ورود به باغ بهشت را با دقت بررسی میکند 21 درود مدام دریانان بهشت به وارد شوندگان به آن و ستایش ایشان را به موسیقی ربط دادند، تا آنجا که مولانا جلال الدین رومی در جایی موسیقی را صدای درهای بهشت خوانده و در مقابل زاهدی که گفته است از صدای این درها خوشش نمیآید پاسخ داده است که من صدای باز شدن درها را میشنوم، اما تو صدای بسته شدنشان را 22

به طور کلی اوصاف قرآن از باغ ملکوت به غایت هماهنگ و یکدست است و تصویر روشنی از سر سبزی چشمه های جوشان نهرها اغذیه لذیذ و زیباییهای جسمانی موجود در آن در اختیار ما میگذارد - همان چیزهایی که خلفای اسلامی سعی کردند تا بر روی زمین ایجاد کنند. اما نکته ای در قرآن هست که تخیل ما را قدری آشفته میکند و آن این است که در سوره الرحمن آیات 75-46، از دو باغ، با دو چشمه جوشان و دو نوع از هر میوه یاد شده و در ادامه  آیات 62 به بعد چنین آمده است:

و جز آنها به دو بهشت دیگر است ..... از شدت سبزی متمایل به سیاهی .... در آن دو، دو چشمه همواره جوشنده هست ..... در آن دو میوه هست و نخل هست و آثار هست ..... در آنجا زنانی است نیک سیرت و او زیباروی .... حورانی مستور در خیمه ها ....23.

این وصف قرآن از بهشت باعث تلاشهای فراوانی برای طراحی ترکیب بهشت به شکلی شد که در آن دو بار دو باغ جای بگیرد. پس به خطا نرفته ایم اگر شکل چهار قسمتی بسیاری از باغهای سلطنتی را که غالباً چهارباغ نامیده میشود تقلیدی از این چهار باغ بهشتی بدانیم این تقسیم بندی چهارگانه به ویژه برای باغهایی مناسب بود که پیرامون مقبره ای ساخته میشد چرا که به این ترتیب چهار جوی، مانند نهرهای باغ بهشت جلو مقبره جریان می یافت و شاهزاده متوفا در مقبره خود و پیش از قیامت و روز جزاء طعم نعمات بهشتی را میچشید طرح چهار باغ در فرشهای پرگل و بوته با چهار قسمت برابر و نقوش بی پایان گل و درخت و نهر نیز بازتاب یافته است.