باغ ملکوت - بخش اول

انماری شیمل

در بیشتر مقالات مربوط به باغهای دوره اسلامی به الگو گرفتن از بهشت در طرح آنها اشاره شده است. با این حال در اغلب این مقالات هیچ یک از طرفین این تشبیه و وجه شبه به درستی شکافته نشده است. به عبارت دیگر نه درباره صورت بهشت در فرهنگ مسلمین به تفصیل بحث شده است، نه در خصوص ترکیب باغهای دوره اسلامی و نه در کیفیت مشابهت آن دو از همین رو ذکر مکرر این مشابهت صورتی شعار گونه و ملال آور یافته است. لازمه فرا رفتن از این مرحله بررسی عمیقتر همه ارکان این تشبیه است.

مولف مقاله حاضر با همین دیدگاه به بررسی رکن اول این تشبیه یعنی صورت باغ بهشت در فرهنگ اسلامی میپردازد و در عین حال گوشه چشمی هم به ظهور این الگو در باغهای دوران اسلامی دارد.

آنها که در ترکیه زندگی کرده اند میدانند که کودکان دبستانی شعر کوتاهی از یونس امره، عارف بزرگ آناتولی قرون وسطی را با علاقه میخوانند که کلامش امروزه نیز همچون هفتصد سال پیش تازه است. یونس در این ترانه بهشت را با کلماتی ساده وصف میکند.

همه رودخانه های بهشت با کلمه الله، الله جریان مییابد. 1

و هر بلبل آرزومند پیوسته الله الله میخواند.

شاخه های درخت طوبی زبانی که قرآن میخواند.

گلهای بهشت رایحه شان الله الله است. 2

خلاصه در بهشت همه چیز از صوت و رایحه و نسیم تا رویش و محبت جز الله نیست، چرا که آخر الامر همه چیز در او و جلال و جمال سرمدیش محو میگردد.

یونس امره با این ابیات چون مفسر تمام و کمال مفهوم صوفیانه بهشت رخ مینماید، بهشتی که به قول خودش فقط شامل چند قصر و عده ای حوری که تا همین حالا هزاران سال عمر بر ایشان گذشته نیست. تردیدی نیست که قرآن به دینداران وعده باغهای جاوید داده است باغهایی که برای ساکنان سرزمینهای خشک و برهوت که ذره ای سبزی در آنها موهبتی است بزرگترین لذت و مایه شادی به شمار میرود. از این روست که قرآن برای انتقال مفهوم لذت و شادی مدام بارها به باغ ملکوتی اشاره میکند. و وعده میدهد که آن روز پرهیزگاران در باغها و کنار چشمه ساران باشند.(3)

علاوه بر اشاره های متعدد و مختصر به باغ آسمانی و خانه لذت چند عبارت طولانیتر قرآن نیز به وصف سعادت آن جهانی در قالب تصاویری بدیع و وسوسه انگیز اختصاص یافته است. مفصلترین این وصفها در سوره الدهر آمده است.