اوضاع اجتماعی و توسعه فیزیکی شهر کاشان

ثریا بیرشک

از قرن پنجم تا قرن هفتم هجری

کاشان در دوره سلاجقه 590-429 هجری به دلیل نزدیکی فاصله آن تا پایتخت یعنی اصفهان و خصوصیت جغرافیایی و اقلیمی آن از نظر کمبود آب و فقدان استعداد کشاورزی و دامپروری جاذبیت های تجاری و بازرگانی آن بیشتر تقویت گردید و کم کم به عنوان یک قطب عمده تجاری، صنعتی در سطحمنطقه و کشور مطرح گردید بطوریکه ملکشاه سلجوقی در نیمه دوم قرن پنجم هجری در جنوب غربی در

کنار شهر «قلعه جلالی» را در محلی که به سطح شهر کاملا اشراف داشت بنا نمود این قلعه که در اصل دارای عملکرد حکومتی نظامی داشت ارک شهر نیز محسوب می گردید.

از شکل رویش شهر در این دوره کاملاً مشهود میباشد که پس از احداث قلعه جلالی گذرهای متعددی دو قطب اصلی شهر یعنی بازار و ارگ را به هم پیوند داده و گذرها با خطوط شعاعی شکل از حد فاصل حریم قلعه تا حد جنوبی نوار بازار که از میان مزارع و باغات جنوب و جنوب غربی شهر می گذشته است و احداث سد محکمی بر روی رودخانه قمصر برای تامین آب مشروب شهر کاشان و قلعه جلالی و مصارف کشاورزی زمینهای این بخش بیرونی شهر از جمله کارهای عمرانی منطقه کاشان در سالهای نیمه دوم قرن پنجم در وزارت خواجه نظام الملک میباشد و تحولات فرهنگی علمی این دوره به گونه هایی در کالید شهر منعکس می باشد.

منارة مسجد جامع کاشان و کتیبه آنان با خط کوفی سال 466 هجری را نشان می دهد.

حدود بیش از نیم قرن بعد احداث قلعه جلابی با روی عظیم و مستحکمی بدور شهر کشیده شد که این بارو علاوه بر اینکه قسمتهای ساخته شده شهر را در بر میگیرد حد فاصل شهر و ارگ جلالی که تماماً زمینهای مزروعی و باغات بوده است را محصور مینماید بطوری که باروی جدید الاحداث حصار قسمت جنوبی قلعه را به شکل جداری مضاعف می پوشاند.

در متون تاریخی به صورت اخص به خندق دورباروی شهر هیچ اشاره ای نشده تا دوران حکومت زندیه به دستور عبدالرزاق خان جهت امنیت شهر دستور حفر خندق دور بارو صادر و متعاقباً انجام گردیده است ولی نظر به اینکه ایجاد چنین باروی عظیمی که برخی از قسمتهای آن تاکنون باقی است به ضخامت 6 متر در قسمت پائین و ارتفاع 8 متر احتیاج به میزان قابل توجهی گل جهت ساخت خشت دارد که به ناچار بایستی در محل تامین گردد لذا این نظریه که تا قبل از دوران زندیه شهر فاقد خندق بوده است نمی تواند صحت داشته باشد.

از دیگر آثار معماری که میتواند به این دوره منسوب گردد مناره صحن اصلی «امامزاده پنجه شاه» میباشد که با توجه شباهت در اجرکاری و ابعاد آن با مناره مسجد جامع نیز دارای برابرهایی میباشد و یکی دیگر از نقطه نظراتی که به این مورد قوت میبخشد این است که موقعیت این مناره در کناره راه دروازه ورودی شهر بوده و دارای ارزش یک نشانه شهری معتبر جنب دروازه قم و در داخل حصار می باشد. راسته اصلی بازار از چهار سوق میانچال به طرف شرق ادامه داشته و تا میدان جدید شهر میدان سنگ) «جدید» نسبت به میدان کهنه شهر پیش رفته است احداث یک مسجد جامع (جدید) با فاصله تقریبی یک

کیلومتر نسبت به جامع قدیم در این دوره توسعه یافتگی شهر را کامل می نماید.